Analiza tematyczna w badaniach jakościowych

Czym jest analiza tematyczna?

Analiza tematyczna (AT) jest metodą opartą na identyfikacji, analizie i opisie wątków tematycznych, których podstawę stanowi zestaw danych, zgromadzonych w ramach badań jakościowych. W publikacji na temat AT Braun oraz Clarke zaznaczają, iż elastyczność w formule oraz stosowaniu wskazanego sposobu pracy nad danymi może utrudniać zakwalifikowanie AT jako określonej, skonkretyzowanej metody analizy. Wynika to z faktu, że jest ona częstokroć postrzegana jako składowa innych, stosowanych w badaniu metod, takich jak analiza dyskursu, bądź analiza treści — określone elementy procesów tych analiz są identyczne (Braun, Clarke; 2006: 7). Zgodnie z powyższym, dopuszczalne jest określenie AT mianem środka asystującego badaczowi podczas stosowania innych metod opracowywania materiału badawczego, niemniej jednak nie ma żadnych przeciwskazań, by AT nie mogła być stosowana w badaniu jako samodzielna metoda (Nowell, Norris; 2017).

Wątkiem tematycznym nazywa się jednostkę abstrakcyjną, określającą i identyfikującą powtarzające się w danych zjawisko oraz jego przejawy. Wątki tematyczne są rozpoznawane poprzez łączenie różnorodnych fragmentów oraz składowych określonych pojęć, wyobrażeń, które mogą być niejasne, niezrozumiałe, kiedy są analizowane samodzielnie (Nowell, Norris; 2017 [za:] DeSantis, Ugarriza; 2000; Aronson, 1994). Zbiór wątków tematycznych jest swoistym podsumowaniem treści przekazanej przez respondenta podczas badania. Wątki tematyczne można interpretować za pomocą podejścia indukcyjnego oraz dedukcyjnego. W ramach pierwszego z nich, badacz konstruuje wątki tematyczne, odnosząc się do całości analizowanego materiału. Systematyzacja określonych zjawisk dokonywana jest poprzez ich wzajemne porównywanie. Podczas interpretacji badacz powinien, w możliwie jak najwyższym stopniu, wystrzegać się oceniania materiału badawczego przez pryzmat określonych założeń teoretycznych. Podejście dedukcyjne natomiast w wysokim stopniu bazuje na stosowaniu przez badacza odniesień teoretycznych w kontekście danego obszaru tematycznego. W tym przypadku zaznacza się, iż całokształt zestawu danych może być poddany mniej wnikliwej analizie, jednakże i tak szczególna uwaga powinna zostać zwrócona na najbardziej istotne kwestie, wynikające z danych (Braun, Clarke; 2006: 13).

Etapy analizy tematycznej

Opracowywanie danych z wykorzystaniem AT oparte jest na 6 etapach, stanowiących w większym stopniu zestaw wskazówek dla badacza, aniżeli rygorystyczną ścieżkę postępowania. Niemniej jednak, aby analiza mogła uzyskać miano wiarygodnej, osoba ją przeprowadzająca winna jest przestrzegać określonych w literaturze zasad, dotyczących poszczególnych etapów pracy nad materiałem badawczym.
Zaznajomienie się z danymi. Podstawowym działaniem, które należy przedsięwziąć przed rozpoczęciem analizy jest poznanie analizowanego materiału. Zaleca się badaczowi dokładne przestudiowanie (lekturę, obejrzenie itd.) danych jakościowych, jeszcze przed przystąpieniem do kodowania. Badacz może notować swoje spostrzeżenia oraz pierwsze uwagi odnośnie do poszczególnych wątków tematycznych, jednakże należy pamiętać o tym, aby w możliwie jak najwyższym stopniu unikać interpretacji materiału przez pryzmat własnych przekonań, poglądów czy opinii. Wiedza badacza na temat danych, uzyskana przez aktywne studiowanie, winna być wyczerpująca — nie istnieje konieczność, aby analiza została przeprowadzona przez tą samą osobę, która realizowała wcześniejsze etapy badania.
Utworzenie kodów. Następnym krokiem, po zaznajomieniu się badacza z danymi, jest wstępne utworzenie kodów, bazujących na materiale badawczym. Podczas kodowania badacz próbuje wyodrębnić z chaotycznej, nieustrukturyzowanej treści charakterystyczne punkty, obszary tematyczne, które umożliwią uporządkowanie i klasyfikację różnorodnych informacji, wyodrębnionych z danych jakościowych. Badacz powinien skrupulatnie wyszczególniać istotne wiadomości, a następnie przyporządkowywać im właściwe kody. Podkreśla się, że określone kody nie mogą być stosowane wymiennie, a granice pojęciowe między nimi muszą zostać wyraźnie zaznaczone i przestrzegane podczas analizy (Nowell, Norris; 2017 [za:] Attride-Stirling, 2001).
Tworzenie wątków tematycznych. Niniejsza faza następuje w momencie, kiedy istotne dla badania informacje zostały odpowiednio przypisane do określonych kodów. Badacz rozpoczyna sortowanie zakodowanych treści poszukując odpowiedniego zestawu wątków tematycznych. Zwraca się ponownie uwagę na elastyczność, które charakteryzuje analizę tematyczną — badacz ma znaczący wpływ na postać, zakres oraz zawartość kształtowanych przez siebie wątków tematycznych, to on kreuje je w sposób aktywny. Badacz może skorzystać na tym etapie z szerokiego wachlarza narzędzi, które pomogą mu ustrukturyzować dane jakościowe, czego przykładem będą mapy myśli, tabele, diagramy.
Przegląd wątków tematycznych. Po zakończonej konstrukcji wątków tematycznych, badacz winien jest zweryfikować, czy współgrają one z zestawem danych. Wyróżniony zespół tematów powinien w pełni odzwierciedlać idee zawarte w materiale badawczym. Jest to również właściwy moment na dokonanie ostatecznych modyfikacji wątków tematycznych — podziałów na większą liczbę części czy odrzucenie zbędnych przykładów.
Definiowanie oraz nazywanie wątków tematycznych. Ostatecznie, badacz określa i definiuje zakres oraz kontekst wątków tematycznych (Clarke, Braun; 2013). Po analizie, a także rozważeniu natury każdego z nich, badacz powinien nadać mu nazwę adekwatną do obszaru, który obejmuje.
Sporządzenie raportu. Ostatnim etapem pracy jest zebranie wszelkich elementów dokonanej przez badacza analizy, w tym szerokiego opisu badanych zjawisk wraz z obrazowymi przykładami, które pomogą czytelnikowi zrozumieć dany obszar tematyczny w jak najlepszym stopniu. Istotną kwestią będzie również włączenie przykładowej literatury, dotyczącej analizowanych zagadnień (Clarke, Braun; 2013).

Identyfikacja oraz konstruowanie wątków tematycznych to kluczowe oraz charakterystyczne etapy dla przebiegu analiz tematycznych. Czynności takie, jak zaznajomienie się z danymi, kodowanie oraz sporządzanie raportu są integralną częścią niemalże każdego badania jakościowego. Doskonałym tego przykładem jest analiza treści, podczas której badacz opisuje zawartość określonych komunikatów za pomocą sieci wygenerowanych kodów, łączących poszczególne jednostki zgromadzonych danych (Lisowska-Magdziarz 2004: 13).

Zastosowanie analizy tematycznej w praktyce

Heather Ann Douglas posłużyła się metodą AT podczas pracy nad wpływem badań dotyczących genu BRCA, związanego z występowaniem nowotworów żeńskich narządów rozrodczych, na dynamikę relacji w rodzinie. Przedmiot analiz stanowią wywiady z członkami rodzin, których choroba nowotworowa lub jej genetyczne nosicielstwo zostało potwierdzone przez testy medyczne. Każdy z etapów badania został szczegółowo omówiony przez Douglas, co może być dla czytelnika obrazowym wyjaśnieniem przebiegu procesu analizy tematycznej (2008: 4).

W pierwszej kolejności, badaczka zapoznała się z zestawem danych. Polegało to na dwukrotnym przeczytaniu transkrypcji z wywiadów przeprowadzonych, między innymi, drogą telefoniczną. Badaczka na bieżąco sporządzała wstępne notatki podczas pracy nad materiałami, ponadto przestudiowała szczegółowo literaturę tematu, przede wszystkim w celu uwrażliwienia się na określone kwestie, które mogłyby zostać w innym przypadku uznane za nieistotne, a w efekcie pominięte podczas analizy (Douglas i in., 2008: 32).

Kodowanie treści zostało przeprowadzone metodą „linijka po linijce”, ze względu na tendencję respondentów do częstego urywania oraz mieszania różnych wątków w trakcie rozmowy — pozwoliło to na całościowe ujęcie określonych obszarów tematycznych, bez obawy, że niektóre ich składowe pozostaną pominięte. Podczas generowania kodów badaczka sugerowała się następującymi zasadami: zachowanie możliwie jak największej precyzji oraz prostoty, ścisłe podążanie za treścią danych, wystrzeganie się własnych osądów, stosowanie krótkich nazw, odnoszących się najczęściej do różnorodnych aktywności (Douglas i in., 2008: 35).

W trakcie nadmienionych powyżej czynności (studiowanie wywiadów oraz kodowanie treści) badaczka aktywnie prowadziła notatki, które mogły być przydatne podczas identyfikacji oraz konstruowania wątków tematycznych. Wstępne, potencjalne wątki tematyczne zarysowano na etapie generowania kodów. Określone kody zostały w następnej kolejności przyporządkowane odpowiednim wątkom tematycznym. (Douglas i in., 2008: 36).

Przykładowym wątkiem tematycznym, wyszczególnionym w ramach zestawu danych jest „Poczucie mniejszej lub większej łączności z członkami rodziny”, który został podzielony na cztery części: 1) poczucie szczególnej więzi z pozostałymi nosicielami wadliwego genu 2) poczucie wykluczenia, izolacji, w przypadku braku podzielania wadliwego genu z jego nosicielami w rodzinie 3) poczucie izolacji, lub słabszej więzi, w przypadku nieotrzymania oczekiwanego wsparcia ze strony rodziny 4) proces poradnictwa genetycznego jako katalizator inicjowania nowych form relacji z krewnymi. Każda ze wskazanych części została w sposób szczegółowy opisana i skomentowana przez badacza, na podstawie przytoczonych fragmentów wywiadów z respondentami (Douglas i in., 2008: 50).

Wady oraz zalety stosowania analizy tematycznej

AT może być postrzegana jako atrakcyjna forma pracy nad materiałem badawczym, między innymi ze względu na elastyczność i względną swobodę w jej stosowaniu. Działalność badacza przeprowadzana pod kierunkiem wskazanej metody, może podlegać modyfikacjom oraz nie wymaga znajomości innych, mniej lub bardziej zaawansowanych metod analizy danych jakościowych. Zaznacza się również, że AT może być wysoce użyteczna przy porządkowaniu obszernego materiału badawczego, ze względu na możliwość tworzenia usystematyzowanej mapy pojęć. Jest to szczególnie atrakcyjne z perspektywy realizacji badań stosowanych, w których konieczna jest analiza obfitego materiału badawczego w krótkim czasie. Z nadmienionych powyżej powodów, AT staje się również doskonałym narzędziem pracy dla początkujących badaczy i studentów (Nowell, Norris; 2017: 2).

Elastyczność, jako cecha wskazanej metody analizy, może być źródłem zarówno pozytywnych, jak i negatywnych doświadczeń związanych z pracą nad materiałem badawczym. Poleganie przede wszystkim na intuicji osoby analizującej dane może prowadzić do wyciągania błędnych wniosków względem kształtu czy zakresu określonych wątków tematycznych, bądź powiązań między nimi. Zwraca się również uwagę na fakt, że szczątkowa literatura dotycząca AT powoduje, że jest ona często łączona z innymi metodami, a tym samym kryteria jej stosowania stają się niejasne dla badacza (Nowell, Norris [za:] Braun, Clarke; 2006; Holloway, Todres; 2003).

AT stopniowo zyskuje coraz większe uznanie badaczy z obszaru psychologii — wiele współczesnych badań jest analizowanych za jej pomocą, przede wszystkim ze względu na możliwość otrzymania uporządkowanej sieci mniej lub bardziej istotnych informacji, którą wskazana metoda zapewnia. Znikoma ilość literatury socjologicznej, związanej z AT może świadczyć o tym, że wciąż nie jest ona rozpowszechniona jako metoda pracy nad materiałem badawczym w danym obszarze nauk. W mojej ocenie mogłaby jednak być nieocenioną pomocą, zwłaszcza podczas rozległych, pod względem ilości czasu oraz otrzymywanych informacji, badań fokusowych, umożliwiając dobrej jakości syntezę zdobywanych informacji.

Podsumowanie

AT jest metodą, która może stanowić alternatywne rozwiązanie dla powszechnie stosowanych praktyk porządkowania materiału badawczego bądź pełnić rolę uzupełniającą dla innych metod wykorzystywanych podczas pracy nad zestawem danych. Zwraca się uwagę, że wiele cech AT, takich jak relatywnie wysoki wpływ badacza na kształt i przebieg opracowania danego materiału, jest postrzegana w sposób pozytywny lub negatywny, zatem wskazana metoda może być atrakcyjna jedynie dla części badaczy (uznających te cechy za zalety).. Istotną kwestią jest znikoma ilość literatury przedmiotu, co ma znaczący wpływ na rozpowszechnienie stosowania AT wśród studentów oraz innych osób prowadzących badania jakościowe.

Bibliografia:

1. Aronson J., (1994), A pragmatic view of thematic analysis, The Qualitative Report, 2, 1–3.
2. Braun V., Clarke V., (2006), Using thematic analysis in psychology, Qualitative Research in Psychology, 3 (2), 77-101.
3. Clarke V., Braun V., (2013), Teaching thematic analysis: Overcoming challenges and developing strategies for effective learning, The Psychologist, 26 (2), 120-123.
4. Douglas H. in., (2009), The effect of BRCA gene testing on family relationships: A thematic analysis of qualitative interviews. Journal of Genetic Counseling, 18(5), 418-435.
5. Gibbs G., (2011), Analizowanie danych jakościowych, PWN, Warszawa.
6. Lisowska-Magdziarz M. (2004), Analiza zawartości mediów. Przewodnik dla studentów, Uniwersytet Jagielloński, Kraków.
7. Nowell L. S., Norris J. M., (2017), Thematic Analysis: Striving to Meet the Trustworthiness Criteria, International Journal of Qualitative Methods, 16, 1-13.


Sposób cytowania:
Krzystek M., Analiza tematyczna w badaniach jakościowych, Fundacja Rozwoju Badań Społecznych, Kraków 2018.

Powrót

Drogi Gościu

Informujemy, że kontynuując przeglądanie tej strony wyrażasz zgodę na zapisywanie na Twoim komputerze tzw. plików cookies.

Pozwalają nam one gromadzić informacje dotyczące statystyk oglądalności strony.

Jeżeli nie wyrażasz zgody na zapisywanie ich, zmień ustawienia swojej przeglądarki internetowej.